आबासाहेब काकडे शैक्षणिक समूह

१० जून १९२८ रोजी महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्ह्यातील भोरवाडी या खेडेगावात जन्मलेल्या निर्मलाताई काकडे यांची जीवनकहाणी समर्पण, दृढनिश्चय आणि शिक्षणाप्रती असलेल्या गाढ बांधिलकीने प्रतिध्वनित करणारी आहे. शैक्षणिक क्षेत्रातील त्यांचा प्रवास आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून त्यांनी समाजाच्या उन्नतीसाठी केलेल्या अथक प्रयत्नांनी शेवगाव तालुक्याच्या शैक्षणिक इतिहासावर अमिट छाप सोडली आहे.

‘ताई’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या निर्मलाताईंचा जन्म संभाजी (सबुजी) भोर आणि मैनाबाई भोर यांच्या पोटी झाला. त्यांच्या आई-वडिलांनी ठेवलेल्या ‘हौसाबाई’ या नावापेक्षा त्यांचे पती कर्मयोगी आबासाहेब काकडे यांनी दिलेल्या ‘निर्मला’ या नावाने त्या सर्वत्र ओळखल्या जाऊ लागल्या. त्यांचा  शैक्षणिक प्रवास पुण्यातील सेंट अँड्र्यूज हायस्कूल फॉर गर्ल्स मध्ये सुरू झाला. तेथे त्यांनी त्यांचे  माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. स्री शिक्षणाकडे अनास्थेने पहिले जात असल्याच्या काळात निर्मलाताई १९५५ मध्ये मुंबईच्या विल्सन कॉलेजमधून इंग्रजी विषयात पदवीधर झाल्या. तसेच १९६४ मध्ये ‘टिळक कॉलेज ऑफ एज्युकेशन, पुणे’ येथून बी. टी. ही शिक्षणशास्त्रातील पदवी मिळवली. ताईंना ब्रिटीश शिक्षक शिकवायला असल्याने त्यांनी इंग्रजी भाषेवर कमालीचे प्रभुत्त्व मिळवले होते. त्या इंग्रजी विषयाच्या चालत्या बोलत्या ‘शब्दकोश’ होत्या.

ताईंचा शिक्षणाप्रती असलेला समर्पणभाव त्यांच्या शैक्षणिक कारकीर्दीतून दिसून येतो.  १९५६ ते १९६० पर्यंत त्यांनी दौंड येथील ‘शेठ ज्योतिप्रसाद विद्यालयात’, १९६० ते १९६१ पर्यंत अहिल्यानगर  येथील ‘रेसिडेन्शिअल हायस्कूल’मध्ये व १९६१ ते १९६७ पर्यंत शेवगाव येथील ‘रेसिडेन्शिअल हायस्कूल’ मध्ये शिक्षिका म्हणून काम केले. शेवगाव तालुक्याच्या शैक्षणिक भूप्रदेशाला दिलेला आकार हे   निर्मलाताईंच्या शैक्षणिक कार्याचे खरे वैशिष्ट्य होते.

१९६७ मध्ये कर्मयोगी आबासाहेब यांच्यासह शेवगाव येथे ‘छात्रालय हायस्कूल’ (आत्ताचे आबासाहेब काकडे विद्यालय, शेवगाव) स्थापन करण्यात त्यांनी मोलाची भूमिका बजावली. चिकाटी, जिद्द आणि प्रचंड इच्छा शक्तीच्या जोरावर त्यांनी आलेल्या अडचणींचा सहज मुकाबला केला. शाळेतील शिपायापासून ते मुख्याध्यापिकेपर्यंतच्या विविध भूमिका पार पाडल्या. त्यामुळे कमी विद्यार्थी संख्येवर  सुरुवात करूनही निर्मलाताईंचे दूरदर्शी नेतृत्व आणि अविचल जिद्द यामुळे शाळेने शेवगाव तालुक्यात झपाट्याने ख्याती मिळविली. ताईंनी आपल्या विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त, चांगले आचरण आणि मूल्ये रुजवली, त्यांच्या सर्वांगीण विकासाचा पाया घातला. त्यांच्या अथक परिश्रमाने, आबासाहेबांच्या पाठिंब्याने, ‘छात्रालय हायस्कूल’ शैक्षणिक उत्कृष्टतेचे आणि चारित्र्यनिर्मितीचे केंद्र बनले. त्यांच्या शैक्षणिक कार्याचा गौरव म्हणून शेवगाव तालुका पंचायत समितीने त्यांना ०५ सप्टेंबर १९७९ रोजी ‘आदर्श शिक्षिका’ पुरस्कार देवून सन्मानित केले.

निर्मलाताईंच्या शैक्षणिक कार्याचा प्रभाव, त्यांचा मनमिळाऊ आणि आपुलकीचा स्वभाव यामुळे त्यांना स्थानिक लोकांमध्ये ‘ताई’ ही प्रिय पदवी मिळाली. त्या केवळ एक शिक्षिकाच नव्हत्या तर अनेकांसाठी एक मार्गदर्शक आणि आदर्श होत्या. शिस्त, त्याग आणि उच्च विचारसरणीचे आदर्श त्यांनी  त्यांच्या साध्या पण प्रभावी जीवनपद्धतीतून मांडले. त्यांनी केलेले पालनपोषण, मार्गदर्शन व मातृप्रेम यातून त्यांनी वसतिगृहातील मुलींचा व त्यांच्या पालकांचा विश्वास संपादन केला. शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजात परिवर्तन घडवून आणण्यावर त्यांचा विश्वास होता.

पती कर्मयोगी आबासाहेब काकडे यांच्या सामाजिक कार्यात ताईंनी आपले शैक्षणिक काम सांभाळून सर्वोतोपरी साथ दिली. पतीच्या पश्चात कुटुंबाचा भार सांभाळत आपल्या मुलांवर योग्य संस्कार करीत त्यांना घडविले. १९७८ मध्ये पती आबासाहेब यांच्या आकस्मिक निधनानंतर उद्भवलेल्या  प्रतिकूल परिस्थितीचा सामना करताना, त्यांनी उल्लेखनीय धारिष्ट्य, चिकाटी, ठामपणा आणि दृढ निश्चय दाखवला. केवळ त्यांच्या दृढतेमुळेच आबासाहेबांनी उभारलेला संस्था प्रपंच टिकू शकला व सुनिश्चित विकास करू शकला.

समाजातील शैक्षणिक सुधारणांमागील प्रेरकशक्ती,  सशक्तीकरण आणि शिक्षणाचा अतुलनीय वारसा मागे ठेवून ३० मार्च १९८७ रोजी निर्मलाताई काकडे यांनी अखेरचा श्वास घेतला. निर्मलाताईंचे  जीवनकार्य पिढ्यानपिढ्यांना प्रेरणा देत राहील तसेच आम्हाला शैक्षणिक समर्पणाची, दृढनिश्चयाची  आणि निःस्वार्थतेच्या परिवर्तनीय शक्तीची आठवण करून देत राहील. निर्मलाताई काकडे यांची कथा समाजातील अगणित जीवनाला आकार देण्याच्या अमर्याद क्षमतेचा पुरावा म्हणून उभी आहे आणि तिचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या हृदयात आणि त्यापलीकडेही गुंजत राहील.